‘Een goede woonomgeving voor ouderen en kwetsbaren is een goede woonomgeving voor iedereen’

Tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven eind oktober zijn de winnaars bekend gemaakt van WHO CARES, de ontwerpprijsvraag voor nieuwe vormen van wonen en zorg. WHO CARES, een initiatief van onder meer het Atelier Rijksbouwmeester, de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) en Humanitas beoogt nieuwe allianties te slaan die wonen en zorg op wijkniveau bijeenbrengen; een innovatieve vorm van sociaal ontwerpen. “Wij hebben daarom aangestuurd op multidisciplinaire teams”, zegt projectleider Rutger Oolbekkink.

WHO CARES is een initiatief van de Rijksbouwmeester in samenwerking met de RVS, het ministerie van VWS, het ministerie van BZK, Stichting Humanitas, de gemeenten Almere, Groningen, Rotterdam en Sittard-Geleen en de provincie Limburg. De prijsvraag zoekt naar wijkvisies die antwoorden geven op vergrijzing en veranderingen in het zorgaanbod; nieuwe ideeën die een impuls geven aan de ruimtelijke vernieuwing van de wijken. Dat is hard nodig, want de dubbele vergrijzing, de groei van het aantal huishoudens en de scheiding van wonen en zorg vragen om meer woningen voor ouderen en kwetsbaren. Deelnemende gemeenten droegen wijken voor die een voorbeeldfunctie kunnen vervullen voor vergelijkbare situaties in andere gemeenten, zodat het project een landelijke inspirator kan zijn. De selectie van de vier doelgroepsteden is daarop ingericht. Rotterdam is een grote stad met veel naoorlogse woonwijken die aan renovatie toe zijn; Almere heeft vanwege de opzet en bevolkingssamenstelling te maken met een afwijkende vergrijzingsproblematiek en de gemeenten Groningen en Sittard-Geleen vertegenwoordigen verschillende landsdelen. De jury van WHO CARES, onder voorzitterschap van Rijksbouwmeester Floris Alkemade, benoemde voor iedere wijk een winnaar en een runner-up. Voor Almere werden zelfs twee winnaars uitgeroepen (zie onder). De op de Dutch Design Week gepresenteerde ontwerptentoonstelling maakt een rondreis door het land.

Meer variatie
De kernjury bestond naast Alkemade uit RVS-voorzitter Pauline Meurs, directievoorzitter van Humanitas Gijsbert van Herk, seniorenconsulent Suzanne Visser, filosoof Haroon Sheikh en designconsulent Vera Winthagen. “Daarnaast waren er ook lokale juryleden, voor iedere locatie twee. In de meeste gevallen iemand vanuit de zorg en iemand uit het ruimtelijk domein”, zegt Rutger Oolbekkink, adviseur Urban Strategy bij Inbo en projectleider van WHO CARES. Twintig teams van ontwerpers en zorgprofessionals hebben vanaf begin 2017 ideeën uitgewerkt voor de toekomstbestendige woonwijken. “Wij hebben van meet af aan gestuurd op multidisciplinaire teams, waardoor verrassende coalities zijn ontstaan.”

Een verademing zegt Pauline Meurs hierover. “De creativiteit van de ontwerpers is een inspiratiebron voor de zorg. De zorg is erg geformaliseerd in protocollen. Als jurylid heb ik gemerkt hoe fijn het is daar uit te breken en te denken: zo kun je het ook zien.” WHO CARES heeft bij overheden het inzicht versterkt dat de domeinen wonen en zorg natuurlijk bij elkaar horen. Zorg en wonen dienen vooral meer integraal op wijkniveau te worden aangepakt, is één van de uitkomsten. Oolbekkink: “Veel van de deelnemende wijken zijn naoorlogs. In die wijken heerst vaak een monocultuur. Het aanbod is verouderd; er is nu veel meer behoefte aan variatie: een divers woningaanbod met voorzieningen bij de hand. In het vervolg dienen corporaties nauw te worden betrokken bij de uitvoering. Het zou bijvoorbeeld goed zijn de ideeën uit WHO CARES te combineren met verduurzaming; dan neem je dat in één keer mee.”

Anders investeren
Een andere uitkomst: de sociale component is uiterst belangrijk. Oolbekkinks werkgever Inbo ontwikkelt zelf mee aan woonconcept het Knarrenhof, waarin ‘nabuurschap, privacy en de mogelijkheid om gezamenlijk zorg in te kopen’ centraal staan. Ook is het geen toeval dat ‘hofjeswonen’ in allerlei vormen terug te vinden is in de inzendingen van WHO CARES. In het regeerakkoord is veel aandacht voor de verbetering van verpleeghuiszorg, maar dat betreft slechts vijf procent van de 65-plussers. De uitwerking van WHO CARES moet voornamelijk gericht zijn op langer thuiswonen. “De nieuwe woonvormen, waaronder concepten tussen thuiswonen en instellingszorg in, passen niet alleen beter bij de behoeften van vandaag, maar leveren ook nog eens een bijdrage aan de leefbaarheid. Wij moeten ons daarbij niet alleen richten op ouderen, ook andere kwetsbaren hebben hun plaats. Het gaat bijvoorbeeld om mensen die eerder uit een ziekenhuis terugkeren naar huis en daar medische zorg ontvangen. Dat vraagt om een passende woning en woonomgeving. Of in de woorden van Pauline Meurs: ‘goede zorg begint bij een beter thuis’. Eén van de oproepen die we gaan doen richting kabinet is: niet alleen investeren in zorg, maar ook in de wijken. Het is van groot belang dat het beschikbare geld wordt ingezet voor investeringen in de verbetering van de zorg in de wijken en maatregelen gericht op preventie. Zo kan de inrichting van het openbare gebied als gedeelde ruimte aanleiding en mogelijkheden bieden tot ontmoeten en bewegen. Een goede woonomgeving voor ouderen en kwetsbaren is een goede woonomgeving voor iedereen.”

 

Winnaars Almere Haven (ex aequo)
Expeditie Almere Haven | de kunst van het samenleven
Berci Florian, DeVRBLDNG BV
BloemkoolBurenBond en Hedendaagse Hofjes
Peter van Assche, bureau SLA

Winnaar Oosterparkwijk, Groningen
Care2Share – Oosterparkwijk
Wieteke Nijkrake, NOHNIK architecture and landscapes

Runner-up:
Michi Noeki – verbinden en verblijven
Irene Edzes, Vollmer en partners

Winnaar Carnisse, Rotterdam
WHO DARES – Carnisse 2027
Pi de Bruijn, de Architekten Cie

Runner-up:
DE HOFJES VAN CARNISSE
Richard Breit, DUTCH urban solutions

Winnaar Geleen-Zuid/Kluis, Sittard-Geleen
De wijk als (t)huis!
Helene Houben, Houben Architectuur

Runner-up:
Ikigai: Ruimte maken en gezondheid bouwen
Nicole Maurer, Maurer United Architects

Tekst: Jan-Kees Verschuure   Beeld: RVS